Οδηγίες

ΤΟ ΛΕΞΙΚΟ

Διδακτικό Υλικό

 

Η ιδέα: Τα λεξικά αποτελούν από παλιά τα “βιβλία”, στα οποία προσπαθούν οι συντάκτες τους να “απαθανατίσουν” ή να καταγράψουν το λεξιλόγιο μιας γλώσσας. Παράλληλα, στις σύγχρονες εγγράμματες κοινωνίες διαδραματίζουν ένα ρόλο ρυθμιστικό τόσο σε επίπεδο ορθογραφίας όσο και σε επίπεδο σημασιολογίας και ορισμένες φορές και σε άλλα επίπεδα (φωνολογικό, συντακτικό, ετυμολογικό κτλ.). Πρόκειται, λοιπόν, για βιβλία χρηστικά, τα οποία αποτελούν βασικά βιβλία κάθε βιβλιοθήκης. Τα τελευταία χρόνια εκδόθηκε μεγάλος αριθμός λεξικών της ελληνικής γλώσσας, τα οποία προϋποθέτουν και ορισμένες γνώσεις και δεξιότητες, ώστε να έχουν μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα από το χρήστη.

Στόχοι της δραστηριότητας αυτής είναι να έρθουν οι μαθητές του Γυμνασίου σε επαφή με τα λεξικά της ελληνικής γλώσσας, να γνωρίσουν τα είδη των λεξικών (γενικά-ειδικά, ορθογραφικά-ερμηνευτικά-ετυμολογικά κτλ.) να αποκτήσουν ορισμένες δεξιότητες για την αποτελεσματικότερη χρήση τους και, ακόμη, να εξοικειωθούν με τη σύνταξη ενός λεξικού. Στόχος είναι επίσης μέσα από τις δραστηριότητες να έρθουν σε επαφή και με άλλα βιβλία, λογοτεχνικά και άλλα.

Η πραγματοποίηση: Οι μαθητές εργάζονται σε ομάδες. Δίνεται σε κάθε ομάδα από ένα αρκετά δύσκολο κείμενο και ζητείται να εξηγήσουν τις άγνωστες λέξεις. Οι μαθητές ανατρέχουν σε λεξικά. Βρίσκουν την ερμηνεία των λέξεων. Κατά τη διάρκεια της αναζήτησης ο εμψυχωτής κρεμά σε ορισμένα σημεία της αίθουσας αφίσες με τα εξώφυλλα ορισμένων λεξικών και δημιουργεί σχετική με το θέμα ατμόσφαιρα.

Επιχειρείται να οριστεί τι είναι ένα λεξικό μέσα από την σύντομη περιήγηση στην ιστορία των λεξικών.

Οι μαθητές φέρνουν όλα τα λεξικά που υπάρχουν στη βιβλιοθήκη και επιχειρούν να τα κατατάξουν σε κατηγορίες (γενικά, ειδικά, ερμηνευτικά, ορθογραφικά, ελληνοαγγλικά, αγγλοελληνικά, ελληνογαλικά, γαλλοελληνικά κτλ.). Γίνεται μια λίστα με τις κατηγορίες των λεξικών.

Επιχειρείται η σύνταξη ενός μικρού λεξικού της σχολικής ζωής. Ανατρέχουν πάλι στα λεξικά, παρατηρούν τον τρόπο σύνταξης και εξηγούν, με τη βοήθεια των πληροφοριών της εισαγωγής, τις συντομογραφίες. Κάθε ομάδα αναλαμβάνει να αναπτύξει 3-4 λήμματα. Δίνονται ορισμένα λήμματα σε μικρά χαρτόνια και επιχειρείται να τεθούν σε μια κανονική σειρά. Γίνεται ακόμη παιδαγωγική αξιοποίηση του Διαδικτύου και εμπλουτίζεται η δραστηριότητα με παιγνιώδεις μορφές μάθησης, όπως σύνθεση παζλ και ποιητικός διαγωνισμός.

 

(Σενάριο)

Προχθές, μου χάρισε ένας φίλος δύο τόμους με ποιήματα ενός σύγχρονου Έλληνα ποιητή, του Έκτορα Κακναβάτου. [1] Είναι ένας ποιητής που διάβασα κατά καιρούς ορισμένα ποιήματά του και μου άρεσαν πολύ, δεν ξέρω γιατί. Η αλήθεια είναι ότι στα ποιήματά του έχει πολλές λέξεις άγνωστες. Όταν τα διαβάζω, υπογραμμίζω τις άγνωστες λέξεις και, όταν έχω χρόνο, προσπαθώ να τις εξηγήσω με τη βοήθεια λεξικού. Έτσι έκανα και χθες, αλλά δεν πρόλαβα να τις εξηγήσω όλες. Γι΄ αυτό θέλω να με βοηθήσετε. [2] [3].

 

Ιστορία των λεξικών

Τα βιβλία που μας εξηγούν τις λέξεις που δεν ξέρουμε τα ονομάζουμε λεξικά ή λεξιλόγια ή και γλωσσάρια. Οι άνθρωποι από τα πολύ παλιά χρόνια προσπάθησαν να κάνουν λεξικά, δηλαδή να συγκεντρώσουν τις λέξεις της γλώσσας τους. Οι επιστήμονες μάς αναφέρουν ότι με καταγραφή λέξεων ασχολήθηκε και ο φιλόσοφος Δημόκριτος και ο σοφιστής Γοργίας. Τα πρώτα λεξικά τα ονόμαζαν οι αρχαίοι Έλληνες “γλώτται”. Αργότερα, στην αλεξανδρινή εποχή, όταν η αρχαία ελληνική γλώσσα άρχισε να χάνεται, και τη βυζαντινή περίοδο, γράφτηκαν πολλά λεξικά για να εξηγήσουν λέξεις της αρχαίας ελληνικής, οι οποίες δεν χρησιμοποιούνταν πια. Το πρώτο λεξικό, που περιείχε και λέξεις της νέας ελληνικής γλώσσας, όπως είχε διαμορφωθεί την εποχή εκείνη, γράφτηκε στις αρχές του 17ου αι. [4] Από τότε μέχρι σήμερα έχουν γραφτεί πολλά λεξικά της νέας ελληνικής. [5]

 

Τα σημερινά λεξικά

Σήμερα, σε όλες τις γλώσσες, υπάρχουν πολλά είδη λεξικών. Αυτά που ξέρουμε περισσότερο είναι αυτά που μας δίνουν την εξήγηση μιας λέξης από μια ξένη γλώσσα στα ελληνικά. Αλλά υπάρχουν και λεξικά που μας δίνουν την ορθογραφία της λέξης (ορθογραφικά), που μας δίνουν την εξήγησή τους (ερμηνευτικά), υπάρχουν λεξικά ειδικά, που περιέχουν λέξεις που χρησιμοποιεί μια κοινωνική ομάδα (νέοι κτλ.) ή ορισμένοι επαγγελματίες (χημικοί, στρατιωτικοί κτλ.), λεξικά που εξηγούν επιστημονικούς όρους (επιστημονικά), εγκυκλοπαιδικά λεξικά και πολλά άλλα. [6] Κάθε λεξικό περιέχει πληροφορίες, τις οποίες έχει αποφασίσει ο συντάκτης του, ανάλογα με την ομάδα των χρηστών, στην οποία απευθύνεται. [7] [8]

 

Πώς γράφεται ένα λεξικό

Οι πρώτοι άνθρωποι που έγραψαν λεξικό συγκέντρωσαν τις λέξεις που χρησιμοποιούσαν οι ίδιοι και οι συνάνθρωποί τους. Αργότερα, όταν χρειάστηκε να μάθουν τη γλώσσα αυτοί και άλλοι άνθρωποι, έγραψαν δίπλα από κάθε λέξη και την εξήγησή της σε ξένη γλώσσα. Καθώς οι λέξεις πληθύνονταν, άρχισαν να πληθύνονται και τα λεξικά. Οι τρόποι που γράφονται τα λεξικά είναι βασικά δύο. Είτε γράφονται με βάση άλλα παλαιότερα λεξικά, που δεν αποτελεί και τον καλύτερο τρόπο, είτε αποδελτιώνονται από γραπτά και προφορικά κείμενα οι λέξεις και οι σημασίες τους, μαζί με την πρόταση μέσα στην οποία βρίσκεται η λέξη που αποδελτιώνεται, και στη συνέχεια συγκεντρώνονται τα δελτία και καταγράφονται οι διάφορες σημασίες με τις οποίες συναντάμε τη λέξη, χωρίς να επαναλαμβάνονται οι όμοιες σημασίες. [9] [10]

 

Το ανάποδο λεξικό

Εκτός από τα συνηθισμένα λεξικά, στα οποία οι λέξεις είναι γραμμένες κατά απόλυτη αλφαβητική σειρά, υπάρχουν και τα ανάποδα λεξικά που οι λέξεις είναι γραμμένες κατά ομάδες, ανάλογα με την κατάληξή τους. Τα λεξικά αυτά οι γλωσσολόγοι τα ονομάζουν αντίστροφα. [11] Τα λεξικά αυτά βοηθούν τους γλωσσολόγους στη δουλειά τους, αλλά βοηθούν και τους στιχουργούς και τους ποιητές που γράφουν ποιήματα με ομοιοκαταληξία [12] [13] [14]

 

(Οδηγίες)

[1] Διαβάζεται στους μαθητές το βιογραφικό του ποιητή και δείχνονται φωτογραφίες του

Επιστροφή στο σενάριο
[2] Δίνονται τα κείμενα στους μαθητές και καλούνται να βρουν βοηθήματα για να εξηγήσουν τις “άγνωστες” λέξεις Επιστροφή στο σενάριο
[3] Στολίζεται ο χώρος με αφίσες που περιέχουν εξώφυλλα των πιο γνωστών λεξικών της ελληνικής γλώσσας. Επιστροφή στο σενάριο
[4] Δίνεται το απόσπασμα από το λεξικό του Γ. Μπαμπινιώτη. Επιστροφή στο σενάριο
[5] Δίνεται ένας πίνακας με τους τίτλους των κυριότερων λεξικών της νέας ελληνικής. Επιστροφή στο σενάριο
[6] Οι μαθητές ανατρέχουν στη βιβλιοθήκη, συγκεντρώνουν όλα τα λεξικά και προσπαθούν, με τη βοήθεια του πίνακα, να τα κατατάξουν. Παράλληλα, γίνεται συζήτηση για το τι περιέχει το καθένα από αυτά. Για τα ηλεκτρονικά λεξικά ανατρέχουν στη διεύθυνση http://www.komvos.edu.gr στο Διαδίκτυο. Επιστροφή στο σενάριο
[7] Δίνεται η σελίδα από το λεξικό του Ιδρύματος Τριανταφυλλίδη και εξηγούνται οι συντομογραφίες και οι πληροφορίες που δίνει το λεξικό αυτό Επιστροφή στο σενάριο
[8] Δίνονται αυτοτελή κομμάτια από διάφορα λήμματα και οι μαθητές καλούνται να τα “συναρμολογήσουν” (παζλ). Επιστροφή στο σενάριο
[9] Δείχνονται τα δελτία με τη λέξη “βιβλιοθήκη” Επιστροφή στο σενάριο
[10] Δίνονται ορισμένα γραπτά κείμενα και οι μαθητές καλούνται να κάνουν την αποδελτίωση και στη συνέχεια τη σύνταξη των λημμάτων. Επιστροφή στο σενάριο
[11] Δείχνεται το Αντίστροφο λεξικό του Κουρμούλη (αν δεν υπάρχει στη βιβλιοθήκη, δείχνονται ορισμένες σελίδες σε φωτοτυπία) και παράλληλα οι μαθητές καλούνται να ανατρέξουν στη διεύθυνση http://www.komvos.edu.gr για να δουν ένα ηλεκτρονικό αντίστροφο λεξικό και πώς χρησιμοποιείται. Επιστροφή στο σενάριο
[12] Οι μαθητές, με τη βοήθεια του αντίστροφου λεξικού, γράφουν, ο καθένας χωριστά, από ένα ποίημα. Επιστροφή στο σενάριο
[13] Γίνεται ψηφοφορία και επιλέγεται το πιο πετυχημένο ποίημα, το οποίο αναρτάται σε εμφανές σημείο της αίθουσας Επιστροφή στο σενάριο
[14 ] Αν υπάρχει δυνατότητα, γίνεται μελοποίηση του ποιήματος. Επιστροφή στο σενάριο