Η τύχη της πρωτοπορίας στη ναζιστική Γερμανία

α) Το Bauhaus
Το Bauhaus ιδρύθηκε το 1919 στη Βαϊμάρη. Προέκυψε από τη συγχώνευση της Δουκικής Ακαδημίας Καλών Τεχνών και της Δουκικής Σχολής Διακοσμητικών Τεχνών. Πρότυπό του υπήρξαν οι συντεχνίες για την ανέγερση των καθεδρικών ναών του Μεσαίωνα. Το Bauhaus αρνείται τη διάκριση μεταξύ υψηλής και εφαρμοσμένης δημιουργίας. Σκοπός του ήταν να ενοποιήσει και πάλι τους επιμέρους καλλιτεχνικούς κλάδους και να τους συνδέσει με τις εφαρμοσμένες τέχνες, να περιορίσει την απόσταση μεταξύ του κόσμου του πνεύματος και της καθημερινής ζωής, να επιτύχει μια αρμονική συνεργασία ανάμεσα στην τέχνη και τη βιομηχανική παραγωγή, και τελικά να συγκεντρώσει όλες τις εικαστικές τέχνες γύρω από την αρχιτεκτονική με απώτερο στόχο το καθολικό έργο τέχνης. Λιτότητα των εκφραστικών μέσων, προσοχή στη λεπτομέρεια, λειτουργικότητα, διερεύνηση των εκφραστικών δυνατοτήτων των ίδιων των υλικών, άρνηση της χρήσης μοτίβων που παραπέμπουν στην τέχνη προηγούμενων ιστορικών περιόδων, συνθέτουν τις βασικές αρχές της φιλοσοφίας του Bauhaus και εκφράζονται τόσο στη δημιουργία αντικειμένων καθημερινής χρήσης όσο και στον αρχιτεκτονικό σχεδιασμό. Οι εξελίξεις στην αρχιτεκτονική και τις εικαστικές τέχνες του 20ου θα επηρεαστούν σε μεγάλο βαθμό από τις αρχές του Bauhaus. Παράλληλα με τα καλλιτεχνικά τμήματα (ζωγραφικής, γλυπτικής, αρχιτεκτονικής) οι σπουδαστές παρακολουθούσαν και εργαστήρια εφαρμοσμένης δημιουργίας, όπως, αγγειοπλαστικής, υφαντουργίας, σκηνογραφίας, διαφήμισης, βιομηχανικού σχεδιασμού κ.ά.. Το 1933, λίγους μήνες μετά την ανάληψη της εξουσίας από τους εθνικοσοσιαλιστές, το Bauhaus παύει να έχει θεσμική υπόσταση.

β) Εκφυλισμένη Τέχνη

Ο οδηγός της Εκφυλισμένης Τέχνης του 1937
Ο οδηγός
της Εκφυλισμένης Τέχνης του 1937
Ο Joseph Goebbels επισκέπτεται την Εκφυλισμένη Τέχνη
Ο Joseph Goebbels
επισκέπτεται την Εκφυλισμένη Τέχνη

Η θέση των γερμανών εθνικοσοσιαλιστών απέναντι στην πρωτοποριακή τέχνη εκφράστηκε άμεσα μετά την άνοδό τους στην εξουσία με το οριστικό κλείσιμο της σχολής του Μπάουχαουζ. Εκτοτε οι Ναζί θα πολεμήσουν συστηματικά τη μοντέρνα τέχνη εντός και εκτός των γερμανικών συνόρων. Πολλά έργα τέχνης κάηκαν, άλλα χάθηκαν, ενώ πολλά πουλήθηκαν σε δημοπρασίες που οργάνωσαν οι Ναζί. Από τους καλλιτέχνες άλλοι οδηγήθηκαν σε στρατόπεδα συγκέντρωσης, κάποιοι, ασφυκτιώντας, κατέφυγαν σε ευρωπαϊκές πόλεις και από εκεί μετανάστευσαν στην Αμερική, ενώ κάποιοι άλλοι αυτοκτόνησαν.
Το 1935 ο Goebbels, υπουργός προπαγάνδας ήδη από το 1933, δήλωνε απερίφραστα την ανάγκη δημιουργίας μιας τέχνης που θα εξυπηρετούσε και θα πρόβαλε τα εθνικοσοσιαλιστικά ιδεώδη: "Η ελευθερία της καλλιτεχνικής δημιουργίας θα πρέπει να σταματά στα όρια που της θέτει η πολιτική και όχι η καλλιτεχνική ιδέα".
Τον Ιούλιο του 1937 και αφού είχε προηγηθεί η οργάνωση εκθέσεων που είχαν σκοπό να στρέψουν το κοινό εναντίον της πρωτοποριακής τέχνης ("Πολιτιστικός Μπολσεβικισμός", "Αίθουσα Τέxνης του Τρόμου", "Τέχνη που δε βγήκε από την καρδιά", "Αντανακλάσεις της παρακμής στην τέχνη", "Τέχνη στην υπηρεσία της αποσύνθεσης") οργανώθηκε στο Μόναχο από τους Ναζί μια έκθεση με τίτλο "Εκφυλισμένη Τέχνη", που είχε στόχο να διακωμωδήσει τα έργα της πρωτοπορίας. Για το σκοπό αυτό συγκεντρώθηκαν έργα γερμανών, αλλά και ξένων καλλιτεχνών με δράση στη Γερμανία. Οι οργανωτές της έκθεσης απομάκρυναν, για το λόγο αυτό, έργα από διάφορα μουσεία της Γερμανίας, έργα εξπρεσιονιστικά, φουτουριστικά, κονστρουκτιβιστικά, ντανταϊστικά, της Νέας Αντικειμενικότητας και διαφόρων κατευθύνσεων της αφαίρεσης.

Στους στενούς χώρους, όπου στεγαζόταν, παλαιότερα, η συλλογή γύψινων του αρχαιολογικού ινστιτούτου του Πανεπιστημίου του Μονάχου εκπροσωπήθηκαν 120 καλλιτέχνες με περισσότερα από 600 έργα ζωγραφικής, γλυπτικής, χαρακτικής καθώς και φωτογραφίες και βιβλία από 32 συλλογές μουσείων.
Ο τρόπος έκθεσης των έργων ήταν καθαρά προπαγανδιστικός. Η στενότητα του χώρου, ο κακός φωτισμός, η υπερσυγκέντρωση έργων, και κείμενα που ήταν γραμμένα στους τοίχους γύρω από τα έργα συνέθεταν μια εντελώς χαοτική εικόνα, η οποία ισοπέδωνε το κάθε έργο τέχνης και την απήχησή του. Στόχος ήταν ο επισκέπτης να μην μπορεί να παρατηρήσει το κάθε έργο ξεχωριστά. Αντίθετα το σύνολο των έργων, με την πυκνή και άναρχη τοποθέτηση, είχε ως στόχο να διεγείρει ψυχικά, να δημιουργήσει αισθήματα άγχους, απόρριψης και οργής, και αυτά τα συναισθήματα τελικά να προκαλέσουν, όπως και οι κριτικές των κειμένων, την ικανοποίηση για το τέλος της τέχνης αυτής.


"Οι νέγροι στη Γερμανία έχουν αναχθεί σε φυλετικό ιδεώδες της εκφυλισμένης δημιουργίας", σημείωναν οι διοργανωτές της Εκφυλισμένης Τέχνης κάτω από εξπρεσιονιστικά έργα, τα οποία είχαν πεδίο έμπνευσης από την αφρικάνικη τέχνη. Ο Χίτλερ είπε στα εγκαίνια της έκθεσης: "Τι δημιουργείτε; Γυναίκες που προκαλούν αηδία, σακάτηδες και ηλίθιους, άντρες που μοιάζουν με κτήνη, παιδιά που έχουν πάνω τους την κατάρα". Και συνέχιζε απευθυνόμενος στο κοινό: "Αυτά σας σερβίρουν ως τέχνη οι τσαρλατάνοι που αποτελούν την εικαστική έκφραση της εποχής μας".
Ο Τσίγκλερ, διοργανωτής της έκθεσης, έλεγε χαρακτηριστικά, κατά τα εγκαίνια της έκθεσης:
"Βλέπετε γύρω σας τα προϊόντα της τρέλας, της αναισχυντίας, της αδεξιότητας και της παρακμής. Αυτή η έκθεση γεννά μέσα μας αισθήματα ταραχής και απέχθειας".
Η έκθεση "Εκφυλισμένη τέχνη" ταξίδεψε, σε διαφορετική κάθε φορά σύνθεση, μέχρι τον Απρίλιο του 1941 σε 13 γερμανικές και αυστριακές πόλεις.
Η τέχνη έχει πολλές φορές γνωρίσει διώξεις. Για παράδειγμα, αρκετά συχνά, το γυμνό γινόταν αντικείμενο δικαστικών διώξεων. Πληθώρα έργων της ζωγραφικής, γλυπτικής, αλλά και της λογοτεχνίας, της μουσικής και του κινηματογράφου έχουν απασχολήσει τα δικαστήρια. Στην περίπτωση όμως των Εθνικοσοσιαλιστών της Γερμανίας για πρώτη φορά καταδιώκεται η τέχνη με τέτοιο τρόπο. Η μοντέρνα τέχνη δε συνιστούσε πρόβλημα για τους εθνικοσοσιαλιστές λόγω του ύφους της, της τεχνοτροπίας της δηλαδή. Ήταν πολύ περισσότερο η πολιτική διάσταση του μοντερνισμού που τους ενοχλούσε, γιατί οι μοντέρνοι καλλιτέχνες δεν είχαν υποστηρίξει απλά μια τέχνη μη υποταγμένη στη μίμηση της εξωτερικής πραγματικότητας. Στην ουσία ο μοντερνισμός προέβαλε τη σημασία του υποκειμένου και τον απόλυτο σεβασμό στην ελεύθερη αυτοδιάθεση του κάθε ανθρώπου, κάτι που ερχόταν σε πλήρη αντίθεση με την ιδεολογία του φασισμού που στηριζόταν σε κοινωνίες οργανωμένες από ανθρώπους χωρίς συνείδηση της ατομικότητάς τους.


Κορυφή σελίδας