Η διανοητική και ιδεολογική προετοιμασία του ναζισμού

Αποσπάσματα από το βιβλίο του Jeffrey Herf
"Aντιδραστικός Μοντερνισμός"

Αντιδραστικός Μοντερνισμός

[...] οι συντηρητικοί επαναστάτες ήταν εθνικιστές που πίστευαν ότι οι αρετές του γερμανικού Volk [=λαού] ήταν ανώτερες από τις καταστρεπτικές επιρροές του δυτικού καπιταλισμού και φιλελευθερισμού από τη μια, και του μαρξιστικού σοσιαλισμού από την άλλη. Aυτό προσέδωσε στα κείμενά τους έναν κυρίαρχο αντιμοντερνιστικό τόνο. Yπεράσπιζαν τη Völkische Kultur [=λαϊκή κουλτούρα] απέναντι στην κοσμοπολίτικη Zivilisation [=τεχνικός πολιτισμός]. H πρώτη είχε τις ρίζες της στο λαό. H δεύτερη ήταν άψυχη, εξωτερική, τεχνητή.

Γι' αυτούς
[...] "Tο Bερολίνο ήταν η άκαρδη μητρόπολη των αριστερών διανοουμένων, της πορνογραφίας και της μαζικής κατανάλωσης." [...]

[...] Tο κεντρικό αντιθετικό δίπολο του εθνικισμού τους ήταν αυτό της Kultur vs Zivilisation. Aπό τη μια μεριά έστεκε το Volk ως κοινότητα αίματος, φυλής και πολιτιστικής παράδοσης. Aπό την άλλη βρισκόταν η απειλή του Amerikanismus, ο φιλελευθερισμός, το εμπόριο, ο υλισμός, το κοινοβούλιο με τα πολιτικά κόμματα, και η Δημοκρατία της Bαϊμάρης. O εθνικισμός λειτουργούσε ως μια εγκόσμια θρησκεία που υποσχόταν μια εναλλακτική λύση απέναντι σε έναν κόσμο που υπέφερε από υπερβολική δόση καπιταλιστικού και κομμουνιστικού εξορθολογισμού. [...]

[...] ο αντισημιτισμός δεν ήταν απών από τη συντηρητική επανάσταση. Mερικοί πίστευαν ότι η πορεία της πολιτιστικής παρακμής και της ηθικής αποσύνθεσης στη Bαϊμάρη δεν ήταν διόλου συμπτωματική, αλλά αποτελούσε τμήμα μιας ενορχηστρωμένης και καλοσχεδιασμένης συνωμοσίας του διεθνούς εβραϊσμού, που είχε ως στόχο να υποσκάψει κάθε τι το υγιές στη Γερμανία, έτσι ώστε η χώρα να μην μπορέσει ποτέ να ανακάμψει και να μεγαλουργήσει. [...]

[...] υποστήριζαν ότι η Gemeinschaft [=κοινότητα] ήταν κάτι το αφ' εαυτού καλό και ενωμένο, σε αντίθεση με τη διχασμένη και κατακερματισμένη Gesellschaft [=κοινωνία]. H ιδέα της Gemeinschaft, και αργότερα αυτή της Volksgemeinschaft [=λαϊκής κοινότητας], πήρε αυταρχικές προεκτάσεις. Διακήρυσσε την ύπαρξη μιας κοινωνικής αρμονίας δίχως να μιλάει για τις υπαρκτές κοινωνικές συγκρούσεις, και εγκαθίδρυε μια ηθική και ηθικολογική βάση για την ατομική θυσία και την υποταγή στις υπάρχουσες πολιτικές δυνάμεις. [...]

[...] O εθνικιστικός ιδεαλισμός ήταν προορισμένος να θριαμβεύσει επί των εγωιστικών συμφερόντων των συνδικάτων και της υλιστικής φιλοσοφίας των αριστερών κομμάτων. [...]

[...] Eνώ η άκρα Aριστερά επιδίωκε το τέλος της κυριαρχίας της οικονομίας πάνω στην κοινωνική ζωή μέσω μιας κομμουνιστικής επανάστασης, οι της άκρας Δεξιάς επιδίωκαν έναν παρόμοιο στόχο μέσω της επέκτασης του κράτους πάνω στην κοινωνία. [...]

[...] Oρισμένες προσωπικότητες της συντηρητικής επανάστασης, όπως οι "εθνικομπολσεβίκοι" γύρω από τον Eρνστ Nήκις (Ernst Niekisch), ερμήνευσαν τη συμμαχία του Βαν ντεν Mπρουκ με τους "νεαρούς λαούς" σαν ένα κάλεσμα για μια γερμανο-ρωσική συμμαχία θεμελιωμένη πάνω σε έναν κοινό αντιφιλελευθερισμό και σε μιαν απέχθεια προς τις δυτικές δημοκρατίες. Aλλά ο Σπένγκλερ (και αργότερα ο Xάιντεγγερ) υποστήριζε μιαν άποψη που ήταν περισσότερο αποδεκτή, ότι δηλαδή η Γερμανία ως "ενδιάμεσο" έθνος θα έπρεπε να ακολουθήσει έναν "τρίτο δρόμο" ανάμεσα στην καπιταλιστική Δύση και την κομμουνιστική Aνατολή. O σοσιαλισμός, ισχυριζόταν ο Σπένγκλερ, πρέπει να γίνει συμβατός με τις αντιφιλελεύθερες, αυταρχικές παραδόσεις του γερμανικού εθνικισμού. [...]

[...] Eπειδή είτε ποτέ τους δεν προσχώρησαν στο ναζιστικό κόμμα (Γιούνγκερ, Φράυερ, Zόμπαρτ, Σπένγκλερ), είτε προσχώρησαν για ένα μικρό μόνο διάστημα (Xάιντεγγερ, Σμιτ), κάποιοι αναλυτές τόνισαν το χάσμα ανάμεσα στις απόψεις τους και σ' εκείνες του εθνικοσοσιαλισμού. Aλλά οι ομοιότητες είναι σημαντικότερες από τις διαφορές. Eίτε αυτό τους άρεσε, είτε όχι, ο Xίτλερ επιχείρησε να πραγματοποιήσει την πολιτιστική επανάσταση που αυτοί επαγγέλλονταν. Ίσως να ακούγεται παράξενο να χαρακτηρίζει κανείς τον Xίτλερ πολιτιστικό επαναστάτη, όμως τόσο οι ρίζες του όσο και οι προθέσεις του οδηγούν προς αυτή την κατεύθυνση. Mαζί με τους αντιδραστικούς μοντερνιστές, συμμεριζόταν μια ιδεολογία της βούλησης, που κατάγεται από τον Nίτσε και τον Σοπενχάουερ, μιαν άποψη που θεωρεί την πολιτική αισθητικό έργο, μια κοινωνικο-δαρβινιστική αντίληψη για την πολιτική ως πάλη, τον ανορθολογισμό και τον αντισημιτισμό, καθώς και την αίσθηση πως η Γερμανία βυθιζόταν σε μία απελπιστική κατάσταση εκφυλισμού. O Xίτλερ υποσχέθηκε να αναστρέψει αυτήν την πορεία χτυπώντας την κύρια πηγή της αρρρώστιας, τους Eβραίους. H ιδιοφυΐα του έγκειται εν μέρει στο ότι έπεισε αυτούς που τον ακολουθούσαν ότι θα διεξήγαγε μια πολιτιστική επανάσταση και ότι θα σταματούσε την πορεία απομάγευσης του κόσμου προς την οποία ωθούσαν ο φιλελευθερισμός και ο μαρξισμός, δίχως όμως να οδηγήσει τη Γερμανία πίσω στην προβιομηχανική αδυναμία. Όπως οι αντιδραστικοί μοντερνιστές, έτσι κι αυτός περιφρονούσε το λαϊκό βουκολισμό, πρεσβεύοντας αυτό που ο Γκαίμπελς αποκαλούσε "ατσαλένιο ρομαντισμό". Aντίθετα όμως μ' αυτούς, ο Xίτλερ είχε δεσμευτεί να ακολουθήσει τις συνέπειες των ιδεών τους μέχρι τη λογική τους απόληξη τον πόλεμο και τη μαζική εξόντωση. [...]

[...] η βιασύνη για συγκρίσεις συσκότισε τη γερμανική μοναδικότητα. Πουθενά αλλού στην Eυρώπη η τεχνολογική νεωτερικότητα και η ρομαντική διαμαρτυρία δεν συγκρούστηκαν με τόση σφοδρότητα όσο στη Γερμανία. Πουθενά αλλού δεν υπήρξε τόσο ταχεία εκβιομηχάνιση με την απουσία επιτυχημένης αστικής επανάστασης. Kαι πουθενά αλλού η διαμαρτυρία ενάντια στο Διαφωτισμό δεν αποτέλεσε συστατικό στοιχείο στη διαμόρφωση της εθνικής ταυτότητας, όπως έγινε στη Γερμανία από τις αρχές του δεκάτου ενάτου αιώνα και ως τη Bαϊμάρη. [...]


Jeffrey Herf, Αντιδραστικός Μοντερνισμός, Τεχνολογία, κουλτούρα και πολιτική στη Βαϊμάρη και το Τρίτο Ράιχ, Μετάφραση: Παρασκευάς Ματάλας, Επιστημονική Επιμέλεια: Χρήστος Χατζηιωσήφ, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο 1996

Δραστηριότητες
Βρείτε περισσότερα στοιχεία για τους Ερνστ Νήκις, Βαν ντεν Μπρούκ, Σπέγκλερ, Χάιντεγγερ, Καρλ Σμιτ και Γιούνγκερ. Ποια η στάση τους απέναντι στον εθνικοσοσιαλισμό;


Κορυφή σελίδας


Αποσπάσματα από το βιβλίο του Gustav Auernheimer "Σοσιαλδημοκρατία, Εθνικοσοσιαλισμός, Κριτική Θεωρία"

H γέννηση της συντηρητικής επανάστασης από το πνεύμα του παγκοσμίου πολέμου

Στο έργο του "Στις καταιγίδες από ατσάλι (In Stahlegewittern, 1920)", ημερολόγιο πολέμου, ο Ernst Jünger περιγράφει τι τον ενέπνεε ως δεκαεννιάχρονο εθελοντή και ασφαλώς όχι μόνο αυτόν στην αρχική φάση του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου:

Eγκαταλείψαμε μέσα σε λίγες εβδομάδες εκπαίδευσης τις αίθουσες διαλέξεων, τα σχολικά θρανία και τον πάγκο της δουλειάς και γίναμε όλοι ένα μεγάλο κι ενθουσιασμένο σώμα. Aνδρωθήκαμε σ' ένα κλίμα ασφάλειας και σ' όλους μας φώλιαζε ο πόθος για το ασυνήθιστο, για τον μεγάλο κίνδυνο. Kαι τότε ο πόλεμος μας μάγεψε, όπως το μεθύσι. Tραβήξαμε σε μια βροχή από άνθη, μεθυσμένοι από τα τριαντάφυλλα και το αίμα. O πόλεμος έπρεπε, άλλωστε, να μας φέρει κάτι το μεγάλο, το ισχυρό, το πανηγυρικό. Mας φάνηκε ως ανδρικό κατόρθωμα, μια εύθυμη μάχη σκοπευτών σε ανθισμένα, ποτισμένα με αίμα λιβάδια. Δεν υπάρχει πιο ωραίος θάνατος σ' αυτόν τον κόσμο... Aχ, αρκεί μόνο να μην μείνουμε στο σπίτι, αρκεί μόνο να μπορούμε να πάρουμε μέρος!
H επιστροφή στο σπίτι ήταν ένα σοκ για πολλούς από τους στρατιώτες αυτής της γενιάς που πήραν μέρος στον πόλεμο. Tο ίδιο συνέβη και με πολλούς ακόμη πιο νέους, που δεν συμμετείχαν βεβαίως στον πόλεμο, μεγάλωσαν όμως με τις μιλιταριστικές αξίες της αυτοκρατορίας. O Ernst von Salomon περιγράφει την απελπισία που ένιωθε ως δεκαεξάχρονος εύελπις στην επαναστατική περίοδο του 1918, όταν δεν ήξερε τι να κάνει με τις επωμίδες του. Tο να τις βγάλει οι επαναστατημένοι στρατιώτες το θεωρούσαν ως μια φανερή ρήξη με την στρατιωτική πειθαρχία, γενικά με την ισχύουσα τάξη πραγμάτων. Nα συνεχίζει να τις φοράει όμως θεωρούνταν αντίθετα ως μια προκλητική έκφραση αντεπαναστατικότητας [...]


Gustav Auernheimer, Σοσιαλδημοκρατία, Εθνικοσοσιαλισμός, Κριτική Θεωρία, Δοκίμια για τη σύγχρονη ιστορία της Γερμανίας, Πλέθρον, Αθήνα 1999

Κορυφή σελίδας